Dronken de Gebroeders van Limburg wijn? Hun artistieke prestaties vereisten nauwkeurigheid en zeker ook een vaste hand. Als ze al dronken zal het met mate zijn geweest.

Wijn in de tijd van de Gebroeders van Limburg
Of de Gebroeders van Limburg wijndrinkers zijn geweest is moeilijk te zeggen. Zeker is wel dat in Europa omstreeks 1400 veel wijn werd geproduceerd en gedronken. Vast staat ook de belangrijkste opdrachtgever van de gebroeders, de Duc de Berrie, een groot wijnliefhebber was en heel wat wijnen uit de Loirestreek heeft geconsumeerd. Enkele opmerkingen over wijn in de middeleeuwen.

IJverige monniken
Kloosters, kerken en adelstand speelden een grote rol bij de voortzetting van de Europese wijnbouw na de val van het Romeinse Rijk. De prominente symboolfunctie van wijn en wijnstok in met name de christelijke religie zorgde voor een krachtige uitstraling. Anders dan in het mediterrane zuiden van Europa, waar wijn al eeuwenlang deel uitmaakte van het dagelijkse leven, was wijn in Noord-Europa lange tijd een drank waarmee status en aanzien werden uitgedragen.

Scheiding tussen Noord en Zuid
Lange tijd waren de krachtige en doorgaans zoete wijnen uit het oostelijk deel van het Middellandse Zee-gebied meer in trek dan de vaak dunnere (lees: zure) wijnen uit Noord-Europa. Vooral handelsfamilies uit Genua en Venetië waren in de mediterrane handel zeer actief. Later verschoof de productie van deze wijnsoorten naar het Iberisch Schiereiland. Misschien mogen we ze beschouwen als vroege voorlopers van Port, Sherry en Madeira. Met de opkomst van de Noord-Europese steden nam de vraag naar wijn sterk toe. Op tal van plaatsen werden wijngaarden aangelegd: langs rivieren, op hellingen en steeds vaker ook vlak bij de stad, en zelfs binnen de stadsmuren. Naast kwaliteit waren het vooral beschikbaarheid en kosten die bepalend waren voor de populariteit van wijn.

Het belang van de kloosters
Kloosters waren voor de ontwikkeling van wijn en wijnbouw om volgende redenen zeer belangrijk: 1. kloosters waren langdurig eigenaar van dezelfde wijngaard waardoor continuïteit van productie gewaarborgd was en de mogelijkheid tot experimenteren bestond, 2. kloosterordes beschikten over een wijdvertakt netwerk van vestigingen, waardoor uitwisseling van nieuwe inzichten en methoden mogelijk werd, 3. kloosterbewoners en monniken behoorden in de middeleeuwen tot de meest ontwikkelde mensen; kloosters waren (naast universiteiten) kenniscentra waar wijnbouw 'wetenschappelijk' beoefend werd.

Middeleeuwse vinificatie
Afhankelijk van ligging, ervaring, financiële middelen en kennis varieerden druiventeelt en wijnproductie van eenvoudig tot geavanceerd. Op veel afbeeldingen is te zien hoe de druiven in houten of stenen kuipen werden uitgetreden. Kloosters en andere grotere wijngaardbezitters beschikten daarnaast over grotere wijnpersen. De werking van de gisting was nog onbekend ("men beheerste het proces zonder het begrijpen") en dus deed de natuur zijn werk, met alle risico's vandien. Een van de fraaiste middeleeuwse afbeeldingen van een wijngaard vinden we in 'Les Très Riches Heures' van Jean de France, Duc de Berry (begin 15e eeuw). Over het algemeen werd wijn jong gedronken, meestal binnen een jaar. Met name de lichtere Noord-Europese wijnen waren gevoelig voor bederf en verzuring. Bovendien moesten de kelders op tijd leeg voor de nieuwe oogst.

Bekende soorten
Omstreeks 1400 was in Europa sprake van een gevarieerde wijnproductie en een zeer levendige wijnhandel. Er was van alles te koop, met name wijnen uit Spanje, Frankrijk en Duitsland waren in trek. Daarnaast was er op veel plaatsen ook een bescheiden locale productie. In ons land werd wijn slechts mondjesmaat geproduceerd, daarentegen waren er wel belangrijke stapelplaatsen voor wijn, zoals Rotterdam en Dordrecht. Veel wijnen werden met honing, water en allerlei andere toevoegingen 'verbeterd'. Het bekendste voorbeeld is hypocras (of ypocras). Andere soortgelijke producten waren clareit (claretum) en pigmentum. De gewoonte om honing en specerijen aan wijn toe te voegen stamt al uit de oudheid en was ook in de Arabische wereld bekend. In de middeleeuwen herleefde deze traditie waarschijnlijk eerst in de kloosters. De naam verwijst naar de beroemde Griekse arts Hypocrates. Volgens de vier-temperamentenleer was wijn door zijn 'hete' eigenschappen een geschikt antidotum voor allerlei kwalen. De kostbare specerijen streelden de tong van de statusgevoelige elite, zoals blijkt uit de neiging om aan vrijwel elk gerecht (en dus ook aan veel wijnen) specerijen toe te voegen.

Wijnproeverij Gebroeders van Limburg festival augustus 2007

Tijdens dit drukbezochte festival in het centrum van Nijmegen kon men bij Vinum Noviomagense de volgende 'middeleeuwse' wijnen proeven:
Ackerman - Saumur blanc sec 2006
Op een van de werken van de Gebroeders van Limburg (Les Très Riches Heures, september) staat het kasteel van Saumur met wijngaard afgebeeld. Te zien is hoe de druiven van het kasteel worden geoogst en verwerkt. Vandaar dat we vandaag ook een appellation Saumur contrôlée proeven. De wijngaarden bevinden zich in de Loire regio Anjou-Saumur.
Turonien - Vouvray blanc sec 2005
Afkomstig uit de Loire-appellatie Vouvray, niet ver van de stad Tours. Net als in de regio Saumur domineert hier de Chenin Blanc, een oud druivenras dat in de middeleeuwen reeds werd gebruikt voor droge en zoete wijn. De naam Turonien verwijst naar de kalkhoudende gronden die hier 90 miljoen jaar geleden werden afgezet. Jean de France (Duc de Berry), belangrijk opdrachtgever van de Gebroeders, was een liefhebber van wijnen uit deze regio.
Delikatus - Riesling Kabinett feinherb - Mosel 2005
In de middeleeuwen vonden veel Rijn- en Moezelwijnen hun weg naar bestemmingen in Noord-Europa en de Lage Landen. In afwisseling op de twee droge wijnen uit de Loirestreek kunt u deze lichtzoete (feinherb) witte Riesling uit de Moezelstreek proeven, een van de oudste wijngebieden van Duitsland.
Hypocras du Palais des Papes Avignon
Alcoholische drank op basis van basis van wijn, druivenmost, rozenwater, diverse kruiden en specerijen als kaneel en gember. Gemaakt volgens middeleeuws recept. De gewoonte om honing en specerijen aan wijn toe te voegen stamt al uit de oudheid en was ook in de Arabische wereld bekend. In de middeleeuwen herleefde deze traditie waarschijnlijk eerst in de kloosters. De naam verwijst naar de beroemde Griekse arts Hypocrates.
Ambrosia - Nederlandse honing-kruidenwijn
Gearomatiseerde drank, op basis van wijn, verrijkt met lindehoning, propolis (bijenproduct) en extracten van o.a. rozemarijn, meidoorn, salie, passiebloem, zilverschoon, melisse, engelwortel en guldenroede. Volgens de producent bevordert Ambrosia de eetlust en de nachtrust.
Federweisser - jonge wijn 2007
Nadat de druiven zijn geplukt, gekneusd en/of geperst begint het gistingsproces. Hierbij worden de natuurlijke suikers van de druif omgezet in alcohol en koolzuur. Uiteindelijk wordt een percentage van 12 tot 14% bereikt. In de middeleeuwen zullen zeker ook wijnen zijn gedronken die nog niet helemaal waren uitgegist. Deze Federweisser uit Duitsland is hiervan een voorbeeld.

In overleg met de Stichting Gebroeders van Limburg zal op termijn een 'Gebroeders van Limburg Wijn' worden gekozen.